گیوه و گلیم کرمانشاه

تاریخچه گلیم کرمانشاه

گلیم‌بافی در ایران سابقه‌ای چند هزار ساله دارد. باستان‌شناسان با کشف گلیم‌هایی در تپه حسنلو و کاشان که قدمت آن‌ها به حدود ۲۵۰۰ سال پیش می‌رسد، نشان داده‌اند که این هنر از دوران هخامنشیان و حتی قبل از آن، در ایران رواج داشته است. در آثار به‌جامانده از این دوره‌ها، تصاویری از بافت گلیم‌های رنگی و نقش‌های هندسی مشاهده می‌شود که نشان‌دهنده اهمیت این صنعت در زندگی روزمره ایرانیان است.

گلیم‌بافی در کرمانشاه به دوران باستان برمی‌گردد و شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این هنر در دوره‌های مختلف تاریخی، از جمله دوران هخامنشیان و ساسانیان، در این منطقه رواج داشته است. در آثار باستانی و موزه‌های کرمانشاه، نمونه‌هایی از گلیم‌های باستانی یافت شده که نشان‌دهنده قدمت طولانی این هنر در استان است.

در دوران اسلامی، گلیم‌بافی در کرمانشاه به‌ویژه در روستاهای کوهستانی توسعه پیدا کرد و گلیم‌های بافته‌شده در این منطقه بیشتر به‌عنوان پوشش‌های خانگی، فرش‌های دستباف، و پوشاک مورد استفاده قرار می‌گرفت. در این دوران، گلیم‌بافی نه تنها یک صنعت بلکه بخشی از فرهنگ و زندگی روزمره مردم کرمانشاه بود.

گلیم هرسین یکی از شاخص‌ترین صنایع دستی استان کرمانشاه است که با تاریخچه‌ای غنی، طراحی‌های خاص و بافتی مقاوم، جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ و هنر مردم کرمانشاه دارد. این هنر دستی نه تنها در بازارهای داخلی بلکه در بازارهای بین‌المللی نیز مورد توجه قرار گرفته است، به طوری که هرسین به عنوان شهر ملی گلیم معرفی شده است.

انواع گلیم کرمانشاه

گلیم‌های استان کرمانشاه از نظر طراحی و بافت تنوع زیادی دارند. مهم‌ترین انواع گلیم این استان به شرح زیر هستند:

1. گلیم تخت: گلیم تخت ساده‌ترین نوع گلیم است که در آن نخ‌ها به‌صورت مستقیم بر روی دار گلیم کشیده شده و بافت می‌شوند. این نوع گلیم به‌عنوان یک پوشش ساده برای کف خانه‌ها یا مناطق روستایی استفاده می‌شود و معمولاً طرح‌های هندسی ساده‌ای دارد.
2. گلیم ترکمنی: گلیم ترکمنی که بیشتر در مناطق شمالی کرمانشاه بافته می‌شود، به‌دلیل طرح‌ها و نقش‌های خاص خود، یکی از گلیم‌های برجسته و منحصر به‌فرد کرمانشاه است. این گلیم‌ها عموماً با طرح‌های شمایل حیوانات، گل‌ها و نقوش هندسی پیچیده بافته می‌شوند.
3. گلیم پودچله: در این نوع گلیم، پودها به‌طور دقیق و منظم در کنار چله‌ها قرار می‌گیرند و این امر باعث می‌شود تا گلیم بافته‌شده از کیفیت بسیار بالایی برخوردار باشد. این نوع گلیم‌ها بیشتر در شهرستان‌های روانسر و سنقر تولید می‌شوند و به‌دلیل بافت ریزتر و فشرده‌تر، از استحکام بالاتری برخوردارند.
4. گلیم‌های رنگی و تزئینی: گلیم‌های رنگی که در آن‌ها از رنگ‌های طبیعی استفاده می‌شود، عمدتاً به‌عنوان تزئینات و برای استفاده در مکان‌های خاص تولید می‌شوند. این گلیم‌ها معمولاً طرح‌های متنوعی دارند و برای دکوراسیون منزل، اتاق‌های پذیرایی و حتی به‌عنوان فرش‌های دستباف مورد استفاده قرار می‌گیرند.

ویژگی‌های گلیم‌بافی در کرمانشاه

گلیم‌بافی در کرمانشاه با ویژگی‌های خاصی همراه است که آن را از دیگر مناطق متمایز می‌کند. مهم‌ترین ویژگی‌ها شامل:

• استفاده از رنگ‌های طبیعی: در بافت گلیم‌های کرمانشاه از رنگ‌های گیاهی و طبیعی مانند پوست انار، زردچوبه، گل‌های گیاهی و رنگ‌های معدنی استفاده می‌شود که باعث به‌وجود آمدن رنگ‌های زیبا و ماندگار در گلیم‌ها می‌شود.
• طرح‌های هندسی و نقوش سنتی: گلیم‌های کرمانشاه معمولاً دارای طرح‌های هندسی خاص، همچون مربع‌ها، مثلث‌ها و خطوط منحنی هستند. برخی از گلیم‌ها نیز دارای نقوش حیوانات و گیاهان هستند که در نمایان‌سازی طبیعت و زندگی مردم این منطقه تاثیرگذار است.
• استحکام و دوام: گلیم‌های بافته‌شده در کرمانشاه به‌دلیل استفاده از پشم مرغوب و بافت محکم، بسیار مقاوم هستند و از نظر کیفیت برای استفاده در محیط‌های سرد و کوهستانی مناسب‌اند.

فرآیند تولید گلیم کرمانشاه

فرآیند تولید گلیم کرمانشاه به‌طور سنتی شامل چندین مرحله است که با مهارت و دقت بافندگان محلی انجام می‌شود:

1. آماده‌سازی پشم: اولین مرحله در تولید گلیم، جمع‌آوری پشم از گوسفندان محلی است. پس از جمع‌آوری، پشم شسته و رنگ‌آمیزی می‌شود. برای رنگ‌آمیزی معمولاً از رنگ‌های طبیعی مانند پوست انار، گیاهان رنگی، خاک‌های معدنی و دیگر مواد طبیعی استفاده می‌شود.
2. چله‌کشی: در این مرحله، چله‌ها که از نخ‌های ضخیم‌تر تهیه می‌شوند، بر روی دار گلیم کشیده می‌شوند. چله‌کشی یکی از مراحل اساسی در بافت گلیم است که دقت بسیار زیادی می‌طلبد.
3. بافت گلیم: پس از آماده‌سازی چله‌ها، پودهای رنگی بافته می‌شوند و بافت گلیم به‌طور دستی و با مهارت هنرمندان انجام می‌شود. این فرآیند ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها طول بکشد تا گلیم نهایی آماده شود.
4. پرداخت و تکمیل: پس از اتمام بافت، گلیم‌ها پرداخت می‌شوند و لبه‌های آن‌ها دوخته می‌شود. این مرحله باعث می‌شود تا گلیم استحکام لازم را پیدا کند و از نظر ظاهری نیز زیباتر شود.

تاریخچه گیوه کرمانشاه

گیوه‌سازی در استان کرمانشاه یکی از هنرهای سنتی و کاربردی است که از گذشته‌های دور در این منطقه رواج داشته است. گیوه‌ها به‌عنوان کفش‌های سنتی و مقاوم برای استفاده در زندگی روزمره به‌ویژه در فعالیت‌های کشاورزی، کوهنوردی و پیاده‌روی‌های طولانی تولید می‌شدند. در حال حاضر نیز این هنر در شهرستان‌های پاوه، روانسر، جوانرود، هرسین و کرمانشاه رواج دارد.

گیوه‌سازی در کرمانشاه به‌ویژه در مناطق کوهستانی این استان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، چرا که این نوع کفش به‌دلیل سبک بودن و مقاومتی که دارد، برای مناطق کوهستانی و سردسیر مناسب است.

انواع گیوه کرمانشاه

1. گیوه ساده: این نوع گیوه‌ها معمولاً از چرم نرم و مقاوم تهیه می‌شوند و بیشتر در مناطق روستایی و برای استفاده روزمره توسط کشاورزان و کارگران مورد استفاده قرار می‌گیرند.
2. گیوه گلدوزی‌شده: این گیوه‌ها دارای تزئینات گلدوزی و طرح‌های هنری خاص هستند و بیشتر در مراسم‌های رسمی و جشن‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. این نوع گیوه‌ها در واقع ترکیبی از هنر بافندگی و گلدوزی هستند که زیبایی خاصی به کفش می‌بخشند.
3. گیوه زنانه و مردانه: گیوه‌ها بسته به نیاز افراد و جنسیت، به دو دسته زنانه و مردانه تقسیم می‌شوند. گیوه‌های زنانه معمولاً با تزئینات بیشتری مانند گلدوزی، سنگ‌دوزی و نقوش متنوع تزئین می‌شوند.
4. گیوه کوهنوردی: این نوع گیوه‌ها برای استفاده در کوهستان و مناطق صعب‌العبور طراحی شده‌اند. گیوه‌های کوهنوردی به دلیل انعطاف‌پذیری بالا و مقاومت در برابر شرایط سخت، برای کسانی که به کوهنوردی یا سفرهای طولانی می‌پردازند، مناسب هستند.

نحوه ساخت گیوه کرمانشاه

ساخت گیوه کرمانشاه شامل مراحل دقیق و فنی است که توسط استادکاران ماهر انجام می‌شود:

1. تهیه چرم: در مرحله اول، چرم گاو یا گوسفند تهیه شده و به‌دقت برش داده می‌شود. کیفیت چرم از اهمیت زیادی برخوردار است زیرا باید نرم و مقاوم باشد.
2. طراحی و برش: در این مرحله، طرح گیوه بر روی چرم پیاده شده و برش داده می‌شود. طراحی‌ها به‌دقت و با توجه به استانداردهای خاص هر نوع گیوه انجام می‌شود.
3. دوخت: پس از برش چرم‌ها، آن‌ها با استفاده از نخ‌های مقاوم دوخته می‌شوند. دوخت گیوه به‌طور معمول به‌صورت دستی و با دقت انجام می‌شود.
4. تزئین و تکمیل: در مرحله نهایی، گیوه‌ها تزئین و پرداخت می‌شوند. این مرحله می‌تواند شامل گلدوزی، رنگ‌آمیزی یا اضافه کردن دیگر جزئیات تزئینی باشد.

سخن پایانی

گلیم و گیوه کرمانشاه به‌دلیل کیفیت بالا، طراحی‌های منحصر به‌فرد و استفاده از مواد اولیه طبیعی در سطح بین‌المللی شناخته‌شده‌اند. این محصولات در نمایشگاه‌های مختلف صنایع دستی در داخل و خارج از ایران مورد توجه قرار گرفته‌اند و به‌عنوان کالاهای صادراتی این استان به شمار می‌روند. گلیم و گیوه‌های کرمانشاه نه تنها به‌عنوان محصولات کاربردی، بلکه به‌عنوان نمادهای فرهنگی و هنری استان کرمانشاه شناخته می‌شوند. این دو هنر دستی با تاریخچه‌ای کهن و فرآیند تولید منحصر به‌فرد خود، بخش مهمی از هویت فرهنگی مردم کرمانشاه را تشکیل می‌دهند و همچنان در دنیای امروز جایگاه ویژه‌ای دارند.

ما در سامانه «کرمانشاه گشت» به شکل جامع به معرفی فرهنگ پر‌بار و دیرینه استان کرمانشاه پرداخته ایم که بخشی از نمود آن را در صنایع دستی این دیار می توان مشاهده کرد. در بخش ویژه های کرمانشاه گشت نیز میراث معنوی این استان به تفصیل شرح داده شده است.