مراسم سوگ سروده ها

درباره سوگ سروده ها

مهم‌ترین سوگ‌ سروده‌ها که گستردگی زیادی دارند و تا به امروز اجرا می‌شوند عبارتند از: چه‌مه‌ری، ‌موور، گیس‌بران، که‌ئ‌کوته‌ل، ئاغه‌میره‌و، بن‌ملی و…

چمری (چه‌مه‌ری) شامل گروهی دست کم دو نفره است که ساز (سرنا) و دئول (دهل) می‌زنند و با مقام‌های غمناک و حماسی، در ابتدای سوگواران حرکت کرده، به تشییع جنازه می‌پردازند.

موور آوازهایی زنانه، دسته‌ جمعی و بسیار سوزناک هستند که کامله‌ زنی پیرسال و شاعر، خواندن آن را آغاز کرده، بنای جمع‌ خوانی را می‌گذارد (پایه‌مووری) و هر یک از زنان به ترتیب و با وصف خوبی‌های فرد درگذشته و نام بردن از دیگر اموات، به زن به اصطلاح تک‌ خوان پاسخ می‌گویند.

گیس‌ بران یا گیسوب ران نیز از فرهنگ‌های باستانی ایرانیان و مردم کرد است که زنان و دختران، از غم از دست دادن جوانی نوباوه، گیسوان خود را بریده، به دور مچ‌های خود می‌پیچانند و تا شب چهل (چهل‌ام) /ان را نگه می‌دارند.

که‌ئ‌کوته‌ل از رسم‌های سوگواری دیرینه در میان کردها است که معنای واژه از توضیحی که می‌آید معلوم خواهد شد؛ در این رسم سنتی، مردان خانواده و مردان نزدیک به فرد درگذشته، تکه‌هایی مربع‌ شکل از دووار (سیاه‌ چادر) را، با ابعاد یک متر سوراخ کرده، مانند پوششی بر تن می‌کنند؛ گِل بر سر و شانه‌ها مالیده، عَلَم سیاه درست می‌کنند؛ سپس در طول تشییع جنازه و در طول پُرسه (مراسم سوگواری) به صورت گروهی حرکت کرده و یا می‌ایستند؛ آن وقت گروه دیگری از مردان، هر یک خورجینی از کاه بر شانه آویخته، مشت‌ مشت کاه را به سر و صورت سوگواران و فضای سوگواری می‌پاشند. کل این فرآیند را که‌ئ‌کوته‌ل گویند.

آغامیرو (ئاغه‌میره‌و)، یک هم‌ خوانی حماسی و گروهی است که چند تنی از مردان خوش‌ صدا و با تجربه در مراسم‌های سوگواری اجرا می‌کنند. این گروه که حداقل اعضای آن چهار تا پنج نفر و حداکثر نامحدود بوده و گاهی به بیست‌ – سی نفر می‌رسد، در یک آرایش خطی ایستاده و هر یک از دو طرف ساعد در ساعد نفر کناری می‌اندازد؛ پخته‌ترین و باتجربه‌ترین گروه که معمولاً مسن‌تر از بقیه بوده و شاعر نیز هست، در وسط زنجیره قرار گرفته و آغاز به خواندن آوازهای حزین می‌کند؛ گروه در تشییع به دنبال درگذشته و پیشاپیش سوگواران حرکت می‌کنند و در مراسم نیز در میدانی دور می‌گیرند و آوازشان را ادامه می‌دهند؛ هر بند آواز را تک‌ خوان خوانده و گروه مصرع آخر را هم‌خوانی می‌کنند و تمام بندهای آواز با لفظ‌های «ئاغه‌میره‌و و روو روو»(دریغاگویی)، آغاز شده و پایان می‌گیرد. محتوای شعرها نیز، دریغاگویی بر زندگی، غم فقدان و حقیقت مرگ و ناگزیری مردن است.

بِن‌مِلی (ته ِ گردن)، شاید همان ئاغه‌میره‌و ِ زنانه و همراه با حجب و حیا باشد، چرا که کم و بیش و از نظر ساختار و سبک اجرا مانند ئاغه‌میره‌و است. در بن‌ ملی گروهی از زنان و دختران دور هم جمع می‌شوند و با صدای زیر (متضاد بم) و از توی گلو شروع به خواندن مرثیه و شعرهای خاص سوگواری می‌کنند.

در این سوگ‌ سروده نیز یک سه‌ رژن (زن باتجربه) تک‌خوان می‌شود و دیگر زنان به دنبال او هم‌خوانی می‌کنند. اجرای آن به این شیوه است که، زن تک‌ خوان سرش را به پشت مایل کرده، شروع به آوازخوانی می‌کند و در حین خواندن، با سرانگشتان به هم چسبیده و خم شده، ضرباتی با ریتم سریع اما یکنواخت به نای‌ جای گردنش وارد می‌کند؛ یعنی به محلی در دو طرف نای، که تارهای صوتی در آن‌جا واقع شده‌اند و وارد کردن این ضربات، که شدت و چگونگی آن نیاز به خبرگی دارد، حالت خاصی به آواز داده، لحن صدا را خش‌دار، محزون و لرزان می‌گرداند و اعضای گروه نیز، بعد از زن تک‌ خوان به همین شیوه بر گلو زده و ادامه‌ شعر را با آوازی لرزان می‌خوانند.