تکیه معاون الملک

داستان‌‎های تکیه معاون‌ الملک

هنگامی که برای بار نخست با نگاهی گردشگرانه گام به درگاه ورودی تکیه بگذارید، به سبک و سیاق معماری قجری و تنوع نماهای بیرونی ساختمان تکیه پی خواهید برد.

تکیه معاون الملک با حمایت و اراده «معین الرعایا» و به دست هنرمندانه معماری به نام اصغر معمار باشی ساخته شده است، از نکات ویژه در مورد این بنا وجود قاب‌هایی از کاشی و سردرهای آجری است که در آن ها شرح ساخت و سازنده و زمان ساخته شدن و مرمت بنا در هر دوره‌ای شرح آمده است.

از حوادث عجیب و داستان‌هایی که این بنا در طول زمان از سر گذرانده است تخریب کامل آن در دوره‌ی صدر مشروطه است؛ یعنی در گیرو دار اتفاقات مشروطه و زمانی که مخالفین مشروطه خواهی در ساختمان و صحن تکیه پناه می برند، مشروطه طلب‌ها به سرکردگی ظهیر الملک و به بهانه‌ی صدور فرمان مشروطه، به ساختمان حمله می‌کنند و با استناد به اکثریت منابع، گویا ساختمان تکیه را به کمک نیروها و امکانات نظامی حاکمیت وقت، به توپ بسته و ساختمان تکیه را روی سر پناهندگان تخریب می‌کنند.

معاون‌ الملک پیش از اتفاقات مشروطه نام «تکیه آبشوران» را داشته و پس از بازساری بنا، از دوران مشروطه تا به امروز به تکیه معاون الملک تغییر نام داده است و دلیل این نام گذاری نیز، وجود خانواده‌ای بزرگ و نامی در منطقه به نام معاون الملک بوده که بانی مقابله و دفاع از باقیمانده‌ی تکیه شده و بعد هم در ضمن آشتی با خانواده‌ی ظهیر الملک و با کمک و هم یاری مردم دست به بازسازی و ساخت دوباره‌ی تکیه می‌زنند.

از دیگر حوادثی که تکیه معاون الملک یا آبشوران به خود دیده است، ترور و قتل اسماعیل معاضد الملک، ملقب به ادیب کرمانشاهی و بنیان گذار و نخستین رئیس آموزش و پرورش نوین در کرمانشاه، به دست افسری دولتی بوده است؛ این اتفاق درست در مقابل تکیه و پیش چشم مردم روی می‌دهد و گویی ادیب کرمانشاهی از شدت جراحات به بهداری نرسیده و در صحن تکیه معاون‌ الملک جان می‌سپارد.

کاشی‌های تکیه معاون‌ الملک

چنانچه پیش‌تر آمد و زبان‌زد مردم و کارشناسان نیز بوده و هست، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین ویژگی تکیه معاون الملک یا آبشوران، وجود کاشی کاری‌ها و تنوع و ترکیبات منحصر به فرد آن است و علاوه بر تنوع و تکثر رنگ‌های کاشی‌ها که از رنگ‌های سنتی و ایرانی با پایه‌ی طبیعی و گیاهی ساخته شده‌اند، زیبایی معرق کاشی‌ها و کاشی‌های معروف به هفت رنگ و همچنین تزیین کاشی‌ها با خط تزئینی و… از جمله جذابیت‌های این مکان و انگیزه گردشگران برای بازدید از این تکیه است.

از طرفی خطوط و تمثال‌ها و پرده‌های روایی که با کاشی کاری در جای جای تکیه‌ی معاون الملک ساخته شده‌اند، از کاشی‌های برجسته و نیمه برجسته، از نقش‌های اساطیری از تمام دوران تاریخی، اسطوره‌های جهانی و غیرایرانی و… را شامل می‌شود.

از نمونه صحنه‌های روایی، معروف به پرده خوانی که بر کاشی‌ها حک شده و بیننده را به دل تاریخ و حوادث تاریخی می‌برند، صحنه غزوات و جنگ‌های حضرت رسول محمد عبدالله (ص) و نبردهای امام علی(ع)، حوادث شور انگیز کربلای حسینی و نیز تصویرها و تمثال‌هایی از شاهان و سلاطین و حکمای دوران مختلف ایران به چشم می‌آیند.

از تمثال پادشاهان می‌توان به تصویر و حکایات و تصویر دیوانی پادشاهان هخامنشی اشاره کرد؛ از جمله تصویرهایی زیبا بر تابلوهایی از کاشی که تخت جمشید را نشان می‌دهند.

معماری تکیه معاون‌ الملک

گفتنی است که حسن خان معاون الملک گروهی از بهترین و نامدارترین اساتید معماری زمانه را برای ساخت، مرمت و طراحی این تکیه، از گوشه و کنار ایران فراخوانده و در کرمانشاه گرد هم می آورد؛ از جمله این معماران و هنرمندان که شرح نام و زندگی نامه‌ی آن‌ها موجود است عبارتند از حسین نقاش تهرانی، سید ابوالقاسم مانی، حسین میناچی تهرانی، که از کاشی پزهای خبره در روزگار بوده است.

تکیه معاون الملک، از نظر معماری متعلق به سبک معماری ایرانی اسلامی متأخر و متأثر از مکاتب باستانی است و از نظر نحوه‌ی قرار گیری در مرکز شهر کرمانشاه قرار داشته و با توجه به تعداد سه ورودی آن، مشرف و محدود به خیابان حداد عادل یا آبشوران و کوچه‌های معاون‌ الملک و ایلخانی است.

ساختمان تکیه معاون‌ الملک از سه قسمت با کاربری و نام‌های متفاوت تشکیل شده است: بخش‌های حسینیه، زینبیه و عباسیه؛ بخش حسینیه به تبع کل بنا، از سطح خیابان و ورودی‌ها پایین‌تر بوده، برای رسیدن به آن باید حدود شش متر و از هفده پله پایین رفت و در جوار پله‌های منتهی به حسینیه، سقا خانه‌ای شکیل و زیبا قرار دارد که در آن تمثالی مبارک از حضرت ابوالفضل (ع) را با کاشی قاب گرفته‌اند.

حسینیه دارای صحن کوچکی نیز می‌باشد که در پیرامونش حجره‌ها و طاق‌نماهایی در دو طبقه ساخته‌اند. دیوارهای حسینیه و دیوارها و سقف حجره‌ها و نیز دیوارهای داخلی طاق‌ نماها را با انواع کاشی‌های رنگارنگ تزیین کرده‌اند که صحنه‌های عزاداری حسینی را تصویر کرده است.

یکی از تابلوکاشی‌های زیبای حسینیه، خط‌ نگاره‌ای است که شعری از اشعار واله کرمانشاهی را نشان می‌دهد؛ متن این اشعار ساخت بنای تکیه و زمان اتمام تزیین‌های کاشی‌ کاری آن را توصیف می‌کند:

بخش زینبیه، بخشی کوچک‌تر به جهت حضور بانوان ساخته شده است؛ چنانچه طبق سنت فرهنگی و همیشگی ایران اسلامی، حضور زنان در ایام مذهبی و مراسم‌های محرم و… بایست دارای حریم بوده، بخش مربوط به خود را داشته باشند و از بخش مورد استفاده مردان جدا باشد.

البته این قسمت نیز یادآور و نمادی برای بارگاه حضرت زینب (ع) بوده و با نام و حضور روحانی آن حضرت متبرک می‌شود. بخش عباسیه صحن بزرگی است که دو طبقه دارد؛ با ایوانی بزرگ که بر دو ستون آجری رفیع و زیبا تکیه کرده است.

دیوارهای صحن عباسیه را با طرح‌ها و نقش‌هایی بی‌نظیر از کاشی‌های رنگارنگ تزیین کرده‌اند که این نوع کاشی‌ کاری را در سنت معماری ایرانی، کاشی هفت‌رنگ می‌گویند؛ که به ‌اصطلاح ناظر به تنوع رنگ کاشی‌ها است هرچند رنگ‌های کاشی‌ها محدود به هفت‌رنگ نبوده و تعداد رنگ بیشتری دارد.

نقش معروف ورود یوسف به کنعان که یکی از جذابیت‌های زبان‌زد در تکیه معاون‌ الملک است، در همین صحن عباسیه واقع شده است. از بخش‌های جانبی تکیه معاون‌ الملک یا آبشوران می‌توان به وجود دو موزه اشاره کرد که دربرگیرنده آثار قدیمی و پرارزش هستند؛ این دو موزه در قسمت عباسیه تکیه قرار دارند؛ یکی موزه مردم‌ شناسی استان و شهر کرمانشاه و دیگری موزه پوشاک و زیورآلات استان و شهر کرمانشاه هستند.

این دو موزه دیدنی، در کنار آثار تزیینی و کاشی‌ کاری‌ها و تمثال‌ها و تصویرهای تکیه معاون‌ الملک، نگارخانه‌ای تمام و کمال، نمایشگاهی باشکوه و مکانی به یادماندنی برای گردشگران، مسافران و زائران پدید آورده است.