طاق‌ بستان

طاق بزرگ

طاق بزرگ یا ایوان بزرگ، چنان که از نام آن پیداست، بزرگترین و مهم‌ترین سازه در مجموعه تاق‌ بستان بوده و با سنگ‌ نگاره تاج‌‌گذاری خسرو دوم تزیین شده است. بنایی با ابعاد تقریبی: عرض 8 متر، ارتفاع 12 متر و عمق 8 متر.

خسروپرویز با دست راست خود «فر ایزدی» را از اهورامزدا که در سمت چپ شاه قرار گرفته، دریافت می کند. در سمت راست پادشاه نیز، الهه آب ها؛ «آناهیتا»، با دست راستش حلقه سلطنت را به او می بخشد. در دست چپ آناهیتا، سبویی قرار دارد که آب از آن سرازیر می شود و حرکتی سمبلیک و نمادین است. نمادی از نزول برکت و قدرت به سرزمین ایران و فرمانروای آن.

لباس خسروپرویز به شکل قبایی بلند است و شلواری چین خورده و گشاد که با مرواریدهای درشت طراحی شده اند. پادشاه تاج بزرگی بر سر دارد و بر فراز این تصویر، هلال ماه(نماد الهه آناهیتا) نقش بسته است. در طرفین آن بال های شاهین به عنوان نماد الهه بهرام (مظهر پیروزی) دیده می شود.

همچنین در کناره ورودی طاق‌بزرگ، نگاره هایی از درخت زندگی، فرشتگان بالدار، مراسم شکار گراز و مرغان و ماهیان، مجالس بزم و شادی و نقش هایی از اسب، فیل و قایق وجود دارد.

طاق کوچک

طاق کوچک در میان سنگ‌‌نگاره تاج‌‌گذاری اردشیر دوم و طاق بزرگ قرار دارد. ایوان کوچک طاق بستان چسبیده به طاق بزرگ است. در طاق کوچک طاق بستان و در بخش بالایی ایوان، تصویری از شاهپور سوم و پدرش، شاهپور دوم به تصویر کشیده شده است. این سنگ نگاره به دستور شاهپور سوم ساخته شده است.

هر دو پادشاه دستشان را روی قبضه شمشیرهایشان گذاشته اند. در داخل طاق کوچک و کنار آنها، کتیبه هایی به خط پهلوی که سندی بر اصالت آنهاست، نقر گردیده است.

متن نوشته مربوط به شاپور دوم اینچنین ترجمه شده است:

این پیکری است از بغ مزداپرست. خدایگان شاپور،
شاهنشاه ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد.
فرزند بغ مزداپرست، خدایگان هرمز،
شاهنشاه ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد،
نوهٔ خدایگان نرسه شاه شاهان.

همچنین متن نوشته مربوط به شاپور سوم به این شکل برگردانده شده است:

این پیکری است از بغ مزداپرست، خدایگان شاپور،
شاهنشاه ایران و انیران که چهر (نژاد) از ایزدان دارد،
فرزند بغ مزداپرست خدایگان شاپور،
شاهنشاه ایران و انیران که چهر از ایزدان دارد،
نوهٔ خدایگان هرمز شاهنشاه

نقش برجسته اردشیر‌دوم

نقش‌ برجسته اردشیر دوم، نخستین و قدیمی ترین اثر طاق بستان است که تصویری از تاج‌ستانی اردشیر دوم، نهمین شاه ساسانی است. اردشیر در مرکز تصویر است که دست چپ خود را روی شمشیرش گذاشته و با دست راستش حلقه پادشاهی را از اهورامزدا می گیرد. میترا نیز در سمت دیگر او دیده می شود که برسم در دست دارد.

در زیر پای آنها، ژولیان، امپراتور شکست خورده روم دیده می شود. در زیر پای مهر، گل نیلوفر است(امروزه در نزدیکی کرمانشاه سرابی به نام سراب نیلوفر وجود دارد که محل رویش گل های نیلوفر است).

سوارکار زره‌پوش

نقش‌ برجسته سوارکار زره‌ پوش، از نظر تاریخی و مرجع دارای ابهامات زیادی است و برخی باستان‌ شناسان آن را یک رزم‌ جو و برخی دیگر آن را متعلق به خسرو پرویز می‌دانند؛ البته تعدادی از پژوهندگان نیز او را «پیروز» یا «فیروز»، از شاهزادگان ساسانی می‌پندارند.

حکاکان این فرد را با رخی به‌ صورت سه‌ وجهی و بدنی تمام‌ رخ تصویر نموده‌اند که بر پشت اسبی قوی نشسته‌ است و کلاه‌خودی که تمام چهره‌اش را پوشانده و تنها چشمانش را نشان می‌دهد بر سر دارد. او نیزه ای در دست راست گرفته و آن را به شانه خود تکیه داده است. در دست چپ او نیز سپری دایره ای شکل دیده می شود.

روی کلاه‌ خود نیز تاجی قرار داشته و نواری متشکل از دو ردیف مروارید روی پایه تاج را تزیین کرده است؛ بخش حاشیه بالایی تاج نیز، با شیارهای عمودی به‌ طرزی زیبا تزیین شده است.

سر و سینه اسب نیز با برگستوانی منگوله دار پوشیده شده است.

شکارگاه خسروپرویز

نقش‌ برجسته شکارگاه در دو دیواره جانبی ایوان بزرگ به تصویر کشیده شده است. این شکارگاه در نزدیکی و جنوب طاق بستان قرار داشته است.

در دیوار سمت راست ایوان بزرگ، شکار گوزن نمایش داده شده است. شکارچیان گوزن ها را رم داده و تعقیب می کنند. پادشاه نیز با حضور رامشگرانی که در چنگ نواختن هستند مشغول شادی است. در بخش زیرین نیز پادشاه در حالی که کمان به زه کرده، به دنبال شکار گوزن‌هاست. همچنین در بخشی از تصاویر، اشترانی دیده می شوند که در حال حمل گوزن های شکار شده هستند.

در دیوار سمت چپ ایوان بزرگ طاق بستان، شکار گراز به تصویر کشیده شده است. شکارگاه مکانی نیزارگونه و باتلاقی است. فیلبانان در حال هدایت گرازها به سمت نیزار هستند تا در تیررس پادشاه قرار بگیرند. در بخش بالایی قایقی دیده می شود که در آن بانوان در حال شادی‌اند. پادشاه در قایق نخست با قدی بلندتر از دیگران ایستاده و کمان را به زه کرده و منتظر شکار است. قایقی دیگر در پشت شاه هست که  سرنشینان آن در حال نواختن چنگ هستند. تصویر دو گراز که توسط شاه شکار شده اند نیز در اینجا دیده می شود. 

موزه‌سنگ تاق بستان

در مجموعه تاق‌ بستان و در نزدیکی طاق‌ها، موزه‌ای از سنگ‌ها، ستون‌ها، سرستون‌ها و دیگر قسمت‌های سازه‌های باستانی قرار دارد که به موزه سنگ طاق‌ بستان موسوم است.

بیشتر آثار موجود در موزه سنگ، متعلق به سازه‌های پیش از اسلام از جمله سازه‌های ساسانی است؛ بخشی از آن‌ها از باقیمانده کاخ‌ها، عمارت‌ها و سازه‌های ویران شده است.

در موزه سنگ طاق‌ بستان بیش از چهل‌ و پنج قطعه سنگ تراش‌ خورده، در اندازه‌ها و اشکال متنوع وجود دارد، که تعدادی از آن‌ها مربوط به دوره‌های معماری اسلامی و تعدادی نیز به معماری ساسانی در دوره پیش از اسلام تعلق دارند.

پلکان سنگی

پلکان سنگی ردیفی هفتاد و هشت تایی از پله‌های حجاری شده در دل یکی از صخره‌ها‌ی تاق‌ بستان است که از جانب راست طاق‌های بزرگ و کوچک و در نزدیکی چشمه اصلی آغاز شده و به سمت حفره‌ای بیضی‌ شکل در بالا‌ دست طاق‌ها ادامه می‌یابد.

در یکی از کاوش‌های اخیر، نقش‌ برجسته و سنگ‌ نگاره‌ای در این حفره بیضوی پدیدار شده است که احتمال دارد مربوط به دوره میترائیسم بوده، این پلکان معبر رسیدن به این سنگ‌ نگاره بوده است.

هر چند به احتمال فراوان این پله های سنگی به مسیری ختم شده اند که محل راز و نیاز و نیایش بوده است. باورهای مذهبی در میان ساسانیان از ابتدا تا انتهای این سلسله با تغییراتی در تعریف مفاهیم دینی از ارکان اصلی آنها بوده است.

درخت رحمت

درخت رحمت، در بین مردم کرمانشاه نام های دیگری نیز دارد. درخت شیرین و فرهاد و چنار کهنسال از این نامها هستند. چناری کهن‌سال و باشکوه در منطقه تاریخی طاق‌بستان کرمانشاه که میراثی معنوی و فرهنگی است. این درخت 700 ساله، با قامت استوار و شکوه بی‌نظیرش، سال‌هاست که در جوار آثار باستانی طاق‌بستان، قدمت این سرزمین را به نمایش گذاشته است. ارتفاع این چنار تنومند به حدود چهل متر می‌رسد و قطر تنه‌اش نزدیک به نُه متر برآورد شده که آن را در زمره کهن‌ترین و عظیم‌ترین درختان ایران قرار داده است.

این درخت از گذشته‌های دور برای مردم منطقه جایگاه خاصی داشته و به‌عنوان نمادی از برکت، پایداری و تقدس، مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از مردم این درخت را سرشار از معنویت و نشانه‌ای از برکت و ماندگاری می‌دانند. در گذشته، برخی باورها و آیین‌های محلی پیرامون این چنار شکل گرفته بود و مردم برای دعا و نیایش به سایه آن پناه می‌آوردند.

چشمه‌های طاق‌ بستان

چشمه‌های‌ موسوم به «چشمه‌های طاق‌ بستان»، از دل چهار قله فرخ‌ شاد، دوشاخ، زرده‌ بلین و سرطاق سرچشمه‌ می‌گیرند. نام‌های این پنج چشمه، که بزرگترین و برگزیده‌ترین چشمه‌ها از میان ده‌ها چشمه دیگر است، عبارت هستند از «تِک‌تِک» به معنای قطره‌ قطره، «وزمان» برگرفته از نام «وزمه» که همان «وسمه» و نام درختی است، «میوله(کوثر)» که از «میْو» یا «مو» که درخت انگور است گرفته شده است، «دواشکفت» که به دلیل قرار گرفتن در کنار غار دواشکفت است و «چشمه‌ بزرگ طاق‌ بستان» که اصلی‌ترین، پرآب‌ترین و بزرگترین آن‌هاست.

از میان این پنج چشمه، چشمه‌ بزرگ طاق‌بستان که پرآب‌ترین و مهم‌ترین چشمه منطقه محسوب می‌شود، به‌عنوان چشمه اصلی در کنار مجموعه تاریخی طاق‌بستان و در هم‌سطح آن قرار دارد. این چشمه از دیرباز منبع تأمین آب برای محوطه باستانی و محیط پیرامونی آن بوده و همچنان یکی از جلوه‌های طبیعی چشم‌نواز این منطقه به‌شمار می‌آید.

اما سایر چشمه‌های این مجموعه در ارتفاعات بالاتری نسبت به سطح طاق‌بستان قرار گرفته‌اند و دسترسی به آن‌ها نسبت به چشمه اصلی دشوارتر است. در این میان، دو چشمه با نام‌های وزمان و میوله، در موقعیت جغرافیایی متفاوتی قرار گرفته‌اند، به‌طوری‌که پشت جبهه شمالی کوه جای گرفته و از دید مستقیم بازدیدکنندگان محوطه اصلی پنهان هستند. این چشمه‌ها از جمله منابع آبی طبیعی و مهم منطقه محسوب می‌شوند که در طول سالیان متمادی، نقش مهمی در اکوسیستم و طبیعت پیرامونی طاق‌بستان ایفا کرده‌اند.

نقش برجسته محمدعلی میرزا

نقش‌ برجسته مذکور به فرمان محمد علی‌ دولتشاه پسر فتحعلیشاه قاجار را نشان می دهد که در زمان حکومت قاجار در قرن ۱۹ میلادی، حکاکی شده و باعث تخریب بخش زیادی از این مجموعه باستانی با ارزش شده است.

افزون بر تخریب آثار و کتیبه‌های ساسانی، ناهماهنگی سبک معماری و عدم سنخیت تاریخی آن با دیگر نقوش و کتیبه‌های باستانی باعث شده که همچون وصله‌ای ناجور، چشم‌انداز این مجموعه را خراب و مخدوش کرده، لطمه‌ها و آسیب‌های جبران‌ناپذیر بسیاری به این مجموعه عظیم و شگفت‌ انگیز ایران کهن وارد سازد. ناصرالدین شاه قاجار هم در سفرنامه خود با تقبیح و تمسخر این نقش برجسته، می گوید: الحق مایه تضییع طاق شده است.

طاق بستان کجاست؟

دسترسی به مجموعه تاریخی – تفریحی تاق‌ بستان به دلیل قرار گرفتن در جوار شهر کرمانشاه به نسبت آسان و مسیر آن به نسبت سر راست است بنابراین فاصله و مدت‌ زمان مورد نیاز برای بازدید از این مجموعه، از نقاط مهم شهر کرمانشاه به شرح زیر می‌باشند:

• فاصله میدان آزادی در مرکز شهر تا طاق‌ بستان ده کیلومتر و نیم ساعت است.
• فاصله فرودگاه بین‌ المللی کرمانشاه تا تاق‌ بستان شش کیلومتر و پانزده دقیقه است.
• فاصله پایانه کاویانی (کرمانشاه – همدان) تا تاق‌ بستان پنج کیلومتر و ده دقیقه است.
• فاصله پایانه راه‌ کربلا (کرمانشاه – ایلام) تا طاق‌ بستان پانزده کیلومتر و نیم ساعت است.
• فاصله میدان امام‌ حسین (پایانه سنندج) تا تاق‌ بستان هشت کیلومتر و پانزده دقیقه است.

مکان‌های مهم نزدیک به تاق بستان

شهر کرمانشاه و به ویژه مجموعه تاق‌ بستان در یکی از مناطق شهری واقع شده که از نظر جاذبه‌های گردشگری بسیار غنی و پرتعداد است.

این جاذبه‌ها و مکان‌های گردشگری شامل انواع تاریخی، مذهبی، طبیعی و تفریحی بوده، با فاصله کمی از مجموعه طاق‌ بستان واقع شده‌اند. برخی از این جاذبه‌ها که در پیرامون تاق‌ بستان هستند عبارتند از:

• سیده فاطمه، درخت رحمت و…
• باغ گل‌ها، پارک کوهستان، غار دو‌اشکفت و…
• کلیسای قلب مقدس مسیح، کلیسای آرین و…
• تکیه فیض آباد، تکیه بیگلربیگی، تکیه معاون‌ الملک و…
• تاریکه‌ بازار، خانه خواجه‌ باروخ، خانه صارم‌ الدوله، حمام شهباز خان و…
• مسجد عماد الدوله، مسجد شهباز خان، مسجد شازده، مسجد شافعی و…
• موزه خط‌ و کتابت، موزه سنگ طاقبستان، موزه پوشاک‌ و زیورآلات، موزه مردم‌ شناسی و…

پیشنهاد کرمانشاه گشت در سفر به طاق بستان

گردشگرانی که از محور همدان – کرمانشاه و شهر بیستون به سمت طاق بستان می‌روند، به دلیل کوتاهی راه و دوری از ترافیک شهری معمولاً از جاده قدیم استفاده می‌کنند، در حالی که کیفیت این جاده بسیار بد و طرفین آن بسیار شلوغ و پرازدحام است و از طرفی راه اصلی که از دل شهر می‌گذرد چشم‌اندازهای زیبایی از جمله لب‌ آب، بلوار طاق بستان و… دارد.

مجموعه تاق بستان دارای خدمات ویژه‌ای برای گردشگران است که سفره‌خانه‌ها و کبابی‌های سنتی، فروشگاه‌های مخصوص انواع سوغاتی، آلاچیق‌های کنار رودخانه و پارک‌های پیرامون از آن جمله‌اند.

بنابراین به همه گردشگران پیشنهاد می‌شود که برای بهره بردن از تمام لذت‌ها و زیبایی‌های این مجموعه، وقت به نسبت بیشتری را به بازدید از تاق‌ بستان اختصاص دهند؛ پیشنهاد می‌کنیم مقاله سان رستم را نیز مطالعه کنید.

ویدیوی کتیبه اردشیر دوم را در اینجا مشاهده نمایید.

اقامتگاه های کرمانشاه