گوردخمه اسحاقوند
درباره گوردخمه اسحاقوند
گوردخمه اسحاقوند در مسیر شهر هرسین به پل و روستای «پل چهر» و در جوار روستای«دهنو» واقع شده اما نام خود را از روستای اسحاقوند گرفته است، این گوردخمه با نامهای سکاوند و فرایتاش نیز شناخته میشود که حکایت نامهای «سکاوند» و «فرایتاش» (فرهادتاش) حکایت دیگریست.
نه تنها در شهرستان هرسین بلکه در سراسر استان کرمانشاه و در تمام مناطق کورد نشین غربی ایران، پراکندگی و فراوانی این نوع گوردخمههای صخرهای بسیار زیاد است و با نظر به اسطوره سازی و قصه پردازی که خصوصیات طبیعی انسانهاست، مردم غرب ایران نیز نام و تاریخ و داستان این گوردخمهها را با رسم و رسوم و زبان بومی خویش آمیختهاند؛ بنابراین نام «فرایتاش» را به افتخار فرهاد کوه کن بر تمام انواع این سازههای سنگی – صخرهای گذاشتهاند.
ریشه نام گوردخمه اسحاقوند
همانطور که اشاره شد گوردخمه اسحاقوند با نام «سکاوند» هم شناخته شده است، از جمله پژوهشگران ایران شناسی که روی انواع استودانها، دخمهها و گوردخمهها و به ویژه گوردخمه اسحاقوند پژوهش کرده است، ارنست امیل هرتسفلد (1879- 1948 /Ernst Emil Herzfeld) باستان شناس آلمانی است.
او برآن است که گوردخمه اسحاقوند پیشینیتر از عصر سلوکی و متعلق به سلسه سُکاها (سکا: دلیر) در دوره ماد – هخامنشی است؛ از طرفی واژه «سکا» ریشه نامهای «سکاوند»، «سگاوند» و «سگوند» بوده و نام «اسحاقوند» که بر روستا و گوردخمه گفته شده، عربی شده واژه امروزین «سکاوند» است.
البته آنها که اسحاقوند را سلوکی میدانند، دلیلشان مبتنی بر دخمه بودن و نه گوردخمه است؛ چرا که چنین سازههایی سه نوع متفاوت دارند؛ یکی دخمهها که سازههایی به نسبت محلی بوده و کاربردهای زیستی – سکونتی داشتهاند؛ دوم استودان (استخواندان)ها هستند که در دوران ساسانی و پیشاساسانی محلی برای قرارگیری (و نه دفن) و آرامیدن مردگان بودند تا تن کالبدشان بدون آلودن زمین پاک در معرض باد و باران و آفتاب، بفرسایند و تنها، استخوانهای سفید و روشن و طاهر برجای گذارند.
اما نوع سوم مانند اسحاقوند دخمههایی هستند که برای گور بزرگی، پادشاهی و… مهیا شده باشند؛ هرتسفلد برای نظر خود مبنی بر گور بودن دخمه اسحاقوند، سرگذشت بسیار مشهور گئومات مغ و تقدیر حماسی – تراژدیکش را پیش میکشد و داستان بردیای دروغین و قتل گئومات مغ به دست داریوش کبیر را دلیل بزرگی گئومات و در نتیجه سزاوار داشتن گوردخمه میداند.
از طرفی دلیل دیگر هرتسفلد برای گوردخمه بودن اسحاقوند این است که این مغ بلند مرتبه پیش از مدعی بردیا بودن، از حاکمان و بزرگان محلی بوده و دژی با نام سکا یا سگا برای زندگی و جهت دفاع یا پنهان شدن از هراس داریوش داشته است؛ منطقه و گوردخمه موسوم به اسحاقوند امروزی، بقایا و بازمانده آن دژ است.
معماری گوردخمه اسحاقوند
علت پژوهشگرانی که قائل به پسینی بودن تاریخی این سازهاند و آن را از آن سلوکیان میدانند، ناظر به شخصیت گئومات و عدم بزرگی و نداشتن جایگاه اجتماعی برجستهاش است، بنابراین او را سزاوار داشتن گور ماندگار نمیدانند و دلیل دیگرشان به جنبههای معمارانه خود گوردخمه برمیگردد؛ اینان بر این نظرند که اگر دخمه اسحاقوند گوردخمه میبود میبایست مثل دیگر گوردخمهها سکویی، رفی یا بخشی لحد گونه مربوط به جای گیری مرده میداشت.
افزون بر تمام این دلایل، هرتسفلد میگوید شیوه معماری و نگارگری نقشها و قابهای پیرامون هر سه سازه و چیدمان صعودی پایین به بالا و نیز بزرگی و وسعت بالا به پایین این سه گور، همه و همه نمایانگر روشهای معمارانه پیشینیتر و برگرفته از تکنیکها و ابزارهای لولوبیان و عیلامیان است.
در نهایت این سه گوردخمه، با فاصله عرضی و اختلاف ارتفاعی نزدیک از هم در دل صخره نقر شدهاند؛ در نزدیکی و بالا گوردخمه دومی (وسطی) مجموعه نقش نگارهای هست که مردی ملبس به نوعی پوشش محلی و در حال نیایش را تصویر کرده و در مقابل او دو فرد دیگر با اندازه اندامی کوچکتر ایستادهاند؛ گویا از حیث مقام و جایگاه اجتماعی پایینتر از اولی باشند، در فاصله میان آنها آتشدان و مشعلی هست که با توجه به اینکه دو فرد مقابل درحال اهدای هدایایی هستند به روایت برخی از همفکران ارنست هرتسفلد این مشعل و آتشدان و نمادهای اسطورهای بعدها در دوره اشکانیان اضافه شدهاند.
البته اهمیت دیگر نقش نگاره بر سردر گور میانی این است که همین گور متعلق به گئومات مغ است؛ در پایان نادیده نباید انگاشت که این سه گوردخمه از لحاظ تقسیم بندی سه گانه، از نوع گوردخمههای ساده و بدون ستون هستند که این نوع از گوردخمهها در مناطق غرب ایران به ویژه در استانهای کرمانشاه و کردستان بیشتر از سایر مناطق ایران دیده میشوند.
گوردخمه اسحاقوند کجاست؟
گوردخمه اسحاقوند که یک گوردخمه باستانی و مهم است برعکس نامش، نه در روستاهای اسحاقوند سفلا و علیا، که در روستای دهنو هرسین قرار دارد. البته که روستای اسحاق وند در مجاورت و نزدیکی این گوردخمه هاست اما راهی که باید طی شود تا به گوردخمه ها برسیم از روستای ده نو است. شاید هم دلیل این نانمگذاری به خاطر اهمیت و بزرگی روستاهای اسحاقوند در گذشته بوده است.
این گوردخمه در مسیر جاده پل چهر به هرسین، در روستای دهنو و با فاصلهای نزدیک به روستاهای اسحاقوند قرار دارد و فاصله آن از برخی نقاط مهم شهرستان به قرار زیر است:
- فاصله گوردخمه سرخده تا این گوردخمه هفت کیلومتر و ده دقیقه است.
- فاصله مجموعه میراث بیستون تا گوردخمه سی کیلومتر و نیم ساعت است.
- فاصله شهر هرسین تا گوردخمه سی و پنج کیلومتر و سی و پنج دقیقه است.
مکان های مهم نزدیک به گوردخمه اسحاقوند
این گوردخمه مانند بسیاری از آثار و جاذبههای گردشگری در شهرستان هرسین، در منطقهای واقع شده است که روزگاری دور، یکی از مراکز تمدنی و پادشاهی در جلگه محدود به کوه بیستون و رود گاماسیاب بوده است؛ بنابراین این منطقه از نظر تعدد مکانها و جاذبههای گردشگری، در حوزههای تاریخی، مذهبی و طبیعی – تفریحی بسیار غنی بوده، برخی از این جاذبهها که در نزدیکی این گوردخمه قرار گرفتهاند به شرح زیر هستند:
- میراث جهانی بیستون، امامزاده باقر بیستون، روستای برناج، پل چهر، ساعت سنگی و…
- فرهادتراش، پارک هرسین، گوردخمه برناج، گوردخمه سرخده، سراب برناج، حوض سنگی، روستای نجوبران و…
پیشنهاد کرمانشاهگشت در سفر به گوردخمه اسحاقوند
این گوردخمه از مهمترین، بزرگترین و قدیمیترین گوردخمههای موجود در غرب ایران و حتی سراسر کشور است، بنابراین با توجه به اهمیت تاریخی و باستان شناختی زیادی که این جاذبه گردشگری دارد، به گردشگران، علاقه مندان و بازدید کنندگان پیشنهاد میشود که پیش از بازدید از این گوردخمه، اطلاعات تاریخی، فلسفه وجودی و مشخصات فنی و معمارانه آن را در سامانه کرمانشاه گشت جست و جو و مطالعه نمایند.
مسیر رفتن به گوردخمه های اسحاق وند از کرمانشاه به این شکل است:
برای دسترسی به گوردخمههای اسحاقوند، ابتدا از کرمانشاه به سمت هرسین حرکت کنید. پس از عبور از دوراهی بیستون–هرسین و در نزدیکی پل و روستای چهر، وارد مسیر روستای دهنو شوید. در طول مسیر، گوردخمه سرخده نیز در سمت چپ جاده قرار دارد و امکان بازدید از آن وجود دارد.
مسیر را به سمت روستای دهنو ادامه دهید. حدود یک کیلومتر پس از عبور از روستا، صخرههای تاریخی اسحاقوند در فاصلهای کوتاه و در سمت چپ جاده نمایان میشوند. مسیر دسترسی از جاده اصلی تا گوردخمهها، جادهای خاکی و شنریزیشده است که با خودروهای سواری نیز قابل تردد است.
در بازدید از گوردخمههای تاریخی اسحاقوند، رعایت چند نکته میتواند به حفظ این اثر ارزشمند و داشتن بازدیدی ایمنتر کمک کند:
از نوشتن یادگاری، خراشیدن سنگها و آسیب رساندن به بدنه گوردخمهها خودداری کنید؛ این آثار بخشی از میراث تاریخی چند هزار ساله منطقه هستند.
هنگام بازدید، به دلیل ناهموار بودن اطراف صخرهها، با احتیاط حرکت کنید و کفش مناسب پیادهروی بپوشید.
از بالا رفتن روی بخشهای حساس و فرسوده صخرهها پرهیز کنید، زیرا احتمال ریزش سنگ یا آسیب به بنا وجود دارد.
زبالههای خود را در محیط رها نکنید و طبیعت اطراف را پاکیزه نگه دارید.
در فصلهای گرم، همراه داشتن آب آشامیدنی، کلاه و عینک آفتابی توصیه میشود، زیرا این مکان در فضای باز قرار دارد.
اگر قصد عکاسی دارید، بهتر است با حفظ فاصله مناسب از لبه صخرهها این کار را انجام دهید تا خطر سقوط یا لغزش کاهش یابد.
بازدید گروهی یا همراه داشتن راهنمای محلی میتواند به درک بهتر تاریخ و اهمیت این مجموعه کمک کند.
اگر شما نیز از گوردخمه اسحاقوند بازدید کرده اید، تجربیات خود را در بخش نظراتT پائین همین صفحه با دیگر کاربران به اشتراک بگذارید.
ویدیوی گوردخمه اسحاقوند را در اینجا تماشا کنید.
اقامتگاه های هرسین
گالری تصاویر گوردخمه اسحاقوند
